Khi bé đã thạo nói năng và bước đầu tập tễnh suy niệm, trước mặt bé là một bầu trời đầy ngạc nhiên, trong mắt bé là cả một thế giới đầy khó hiểu. Óc tò mò quan sát của trẻ được phát sinh từ đây. Đã tò mò muốn biết thì ngoài việc mày mò xem xét, bé phải hỏi. Bé nào không hỏi hoặc hỏi quá ít, mới lạ, tỏ ra bất thường ! 

    Mà, ai đó nói rất đúng (xét về mặt trí tuệ và nhất là cảm xúc) : Trẻ không ưa hỏi là... trẻ khờ (đần) và... "vô cảm" nữa ! Óc tò mò và muốn hỏi để biết, là một trong những nét đặc trưng của trí tuệ phát triển, của cảm xúc thăng hoa, của tính cách tích cực nơi con người thông minh, nhiệt huyết, giàu cảm xúc tưởng tượng và sáng tạo.   Về mặt tâm tính, xin chớ vội đánh giá những trẻ tò mò ưa hỏi là trẻ lí lắc, muốn q

uấy rối hoặc thắc mắc lắm chuyện... Lịch sử của các bậc thiên tài như Leona De Vinci, Newton, Edison, Einstein... (ở nước ta có Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lương thế Vinh...) đều có một tuổi thơ ưa hỏi những câu "rắc rối lắm chuyện" về thế giới quanh mình. 

  Đừng vì trẻ thắc mắc, hiếu động và muốn hỏi mà buồn phiền hay bực bội không đáng. Những khi đó, nên kiên trì lắng nghe và cố gắng giải thích ở mức độ vừa phải, chấp nhận được. Hãy nhẹ nhàng uốn nắn sự hiếu động và ham hỏi của trẻ theo hướng tích cực (nhằm vào trọng tâm vấn đề đang học hỏi, nhằm vào sự phát huy trí tuệ và cảm xúc).

    Đừng vô tình vùi dập cảm xúc và hứng thú ham hiểu biết của trẻ khi chúng hỏi. Vẫn cần phải nâng niu cả những câu hỏi ngây ngô nhất của bé. Ví dụ, tại lớp 2 của trường thực nghiệm, có vài bé đã hỏi thế này : Có phải cây xương rồng là do người ta lấy xương của con rồng cắm xuống đất rồi nó mọc thành cây không, thưa cô ? Con gà thì gáy mà sao con vịt không gáy ? Hoặc, ông trời luôn luôn tròn, còn em thấy ông trăng lại nhiều khi méo, sao vậy hả cô ?...

   Ngược lại, với trẻ không ưa hỏi, chỉ biết ngoan hiền và thụ động, vâng lời và làm theo... thì trước mắt tuy nó "không quấy rầy" ai, nhưng sau này nó sẽ phát triển không nhanh và không mạnh (có khi không tốt) cả về trí tuệ lẫn cảm xúc tích cực. BS. Benjamin Spock - một nhà giáo dục nổi tiếng của Mỹ, trong sách "Dạy trẻ trước khi đến trường" có nói: "Trẻ học quá nhiều hay suốt ngày mê chơi mà ù lỳ không chịu hỏi, coi chừng có dấu hiệu về bệnh lý. Có thể nó không bị bệnh thể chất, mà bị bệnh tâm thần, nhiều khi trầm cảm nặng. Bệnh tâm thần càng khó chữa chạy hơn".

   Xét thêm về tính cách, trẻ không chịu hỏi, không ham hỏi, hoặc không dám hỏi (vì rụt rè, lo sợ khiển trách...) lâu dần sẽ thành một thói quen gây sức ỳ cho sự phát triển. Đó là thói thụ động (thiếu óc tìm tòi, quan sát, nghi vấn và muốn hiểu; thích đợi chờ cha mẹ hay thầy cô dọn sẵn kiến thức). Từ thụ động trong học hỏi đến thụ động trong công việc chỉ là một bước rất ngắn. Thử hỏi sau này vào đời, một con người chỉ biết sống thụ động thì tương lai sẽ mờ mịt như thế nào ?

   Riêng về sự học, thói quen thụ động là trở ngại rất lớn cho năng lực tư duy tích cực và sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực nghi vấn và phản biện khoa học. Người trưởng thành là người biết học hỏi liên tục (tất nhiên phải đúng lúc) và nghi vấn liên tục (dĩ nhiên phải đúng chuyện) trong đường đời và sự nghiệp.

   Nếu không thế, người đó vẫn có thể rất lớn về thân xác nhưng không lớn về tâm hồn và trí tuệ, nghĩa là chưa thực sự trưởng thành. Trẻ thụ động, dễ bảo, răm rắp làm theo... khiến những vị phụ huynh hoặc thầy cô giáo có tâm lý muốn yên thân sẽ rất "dễ hài lòng" vì không bị "gây rắc rối". Nhưng, dưới góc độ sư phạm, đó là những trẻ đang mất dần khuynh hướng cảm xúc tích cực và trí tuệ thăng hoa.

   Vì sao trẻ ham hỏi hôm nay sẽ là người sáng tạo của ngày mai ? Bởi vì, cái sự hỏi của trẻ thường xuất phát từ óc tò mò muốn hiểu biết, từ mong mỏi được thông suốt về nhận thức, từ ý muốn giải quyết được vấn đề... Đáp ứng được điều đó, trẻ sẽ càng phấn khích để đặt vấn đề thay đổi sao cho tốt hơn, kiểm nghiệm lại những gì trước đây đã tìm cách cải thiện mà chưa ổn... 

  Từ đó, trẻ dần làm quen với phong cách học tập có ý thức nghi vấn khoa học và phản biện khoa học. Phong cách ấy là một lợi thế cho người nghiên cứu công nghệ hoặc lao động tác nghiệp sau này. Trước mắt, phong cách đặc biệt ấy luyện cho trẻ cách suy nghĩ có lý và về sau lớn lên biết tư duy lôgic, tư duy khoa học trước hoàn cảnh có vấn đề, đồng thời biết tìm kiếm giải pháp khoa học cho vấn đề một cách sáng tạo.

   Khi hướng dẫn tại nhà hay giáo dục tại trường, hãy kích thích trẻ hỏi, thay vì hạn chế hay la rầy những trẻ muốn hỏi. Đừng vì sợ mệt mỏi, thích yên tĩnh hay vì muốn giữ trật tự cứng nhắc mà bắt trẻ phải im lặng, chỉ biết lắng nghe. Đó là sự im lặng tiêu cực, gò bó và về lâu dài rất đáng lo sợ. Trên báo Tuổi Trẻ đã có lần nêu ý kiến của một nhà trí thức người Pháp nhận xét về cái gọi là "văn hóa im lặng" đáng sợ trong các lớp học thụ động ở VN. Một giờ học không thể đạt chất lượng "vàng" nếu tại đó không có đối thoại, chẳng ai nêu câu hỏi và không có không khí phản biện vấn đề.

    Cho nên, tạo được không khí đối thoại khi dạy mới là "vàng" chứ không phải cứ im lặng là vàng. Các nhà sư phạm đều khẳng định việc bắt trẻ im lặng ngồi nghe, không khuyến khích hỏi hoặc chỉ quan tâm trả lời câu hỏi của riêng vài học sinh giỏi... là phản giáo dục. Tại Hội thảo khoa học "Nhận thức và thái độ của học sinh đối với tương lai" do Viện Nghiên cứu Giáo dục (ĐHSP TP.HCM) tổ chức ngày 22-11-2008, mọi cử tọa đã sửng sốt ngạc nhiên và thích thú khi nghe thuật lại lời bày tỏ hồn nhiên của một trẻ em 14 tuổi khoe với mẹ. Em đó nói : "Học ở VN, các con thường phải khoanh tay im lặng nghe thầy giảng. Sang Mỹ học, cả lớp được thầy cô yêu cầu phải hỏi và nói cho họ nghe". 

  Nhiều câu hỏi của trẻ tỏ ra thông minh (so với tuổi) vì có suy nghĩ sâu sắc và biết tìm tòi đối chứng. Như câu hỏi của cu Bi 4 tuổi- con bà Nguyễn Vân An (PN 3-4-2009) hỏi mẹ sao đồng hồ nhà bạn nó hát được mà đồng hồ nhà nó thì không? Tại sao cái quạt nhà ai cũng không có gió mà lại thổi gió ra ngoài được (rồi nó đòi tháo tung chiếc đồng hồ hoặc quạt máy ra để khám phá...). Miễn rằng đừng hỏi vô cớ hay hỏi ngoài lề, đều nên khuyến khích. Nếu hỏi "trong lề" và có lý để hỏi thì nên mừng mà "hứng" lấy khi bé đã "tung" ra (nêu vấn đề).

   BS. Nguyễn Khắc Viện - nhà văn hóa lớn, người có công nghiên cứu tâm lý trẻ, đã nói: "Trước mọi câu hỏi thông minh của trẻ, nên coi đó là những cơ hội vàng để thầy cô khuấy động những đầu óc trì trệ, những cảm xúc trì trệ (nếu có) của trẻ khác và phát huy sáng kiến của trẻ sáng dạ".                                                                                                                                                                                                           Quang Dương                                                      

Nhà giáo hưu trí - Viện NCG